nXXt Tweakblog

Het is alweer enige tijd geleden sinds de laatste blogpost, maar deze hoeveelheid tekst compenseert wel voor het een en ander...

Er valt iets te leren van de rellen in Tunesië, Egypte en Libië. In tegenstelling tot de consensus blijkt nu plotsklaps dat de islamitische bevolking in Noord-Afrika en het Midden-Oosten geen intense diepe haat tegen vrijheid hebben. Ze blijken wonderbaarlijk genoeg zelfs bepaalde vrijheden te eisen! Het is dan ook zeer de vraag of de traditioneel gekoesterde ‘Westerse waarden’ van vrijheid en democratie wel daadwerkelijk zo Westers zijn, wellicht zijn het meer basale menselijke verlangens. Moslims: het zijn net mensen.

Uiteraard is de voorgaande alinea meer dan enkel ietwat gechargeerd: het geeft echter wel te denken dat sommigen in de maatschappij – vooral degenen die over dit onderwerp nogal eens hun mond opentrekken – de islam kenmerken als een ideologie die in alle opzichten haaks op de westerse waarden van vrijheid en democratie staan. Nu is het zo dat dit soort kortzichtige opmerkingen doorgaans wel vergezeld gaan van een verdediging in de trant van ‘we hebben het nu over de islam, we hebben geen probleem met moslims’.

Hoewel het ontegenzeggelijk waar is dat er een verschil zit tussen ‘de islam’ en ‘de moslims’, is het natuurlijk geenszins het geval dat de twee begrippen los van elkaar staan. Vooral de PVV bedient zich nogal van dit soort kunstmatige nuanceringen met opmerkingen als ‘er zijn wel gematigde moslims, maar er is geen gematigde islam’. Enig logisch redeneren toont al snel de gaten in dit soort statements: er wordt namelijk feitelijk gezegd dat gematigde moslims niet onderdeel zijn van de echte islam. Dit soort opmerkingen is onjuist, zelfs ronduit bezwaarlijk.

Ten eerste is het voor te stellen dat de gematigde moslims niet bepaald blij zijn met een dergelijke opmerking dat zij niet tot de echte islam behoren. Indien de gematigde moslim een kwalificatie van die aard wil horen, kan hij zijn oor te luister leggen bij zijn minder gematigde broeders. Het zou zelfs als beledigend gezien kunnen worden. Waarom zou een Nederlands politicus zo graag kwaad bloed willen zetten bij de groep die juist op positieve wijze kan bijdragen aan het beeld van moslims in Nederland en de algehele integratie?

Daarnaast is het nogal een boude bewering te stellen dat de gematigde moslims geen onderdeel van de islam zijn. Wanneer het verstandiger, gematigder soort mensen uit een bepaalde groep wordt uitgesloten, is het niet bepaald verwonderlijk dat die uitgedunde groep er ineens een stuk minder vriendelijk uit komt te zien. Het bijzondere is ook dat hetzelfde trucje zonder problemen op een andere groep toegepast kan worden. Als gematigde moslims geen blijk zijn van een gematigde islam, is er dan wel een gematigd christendom? Het overgrote deel van de christenen in Nederland zou volgens diezelfde redenering niet tot het ‘echte christendom’ horen. Zoals al eerder gesteld zouden christenen in Nederland met een dergelijke uitspraak vermoedelijk nogal wat moeite hebben.

Men moet stellen dat de PVV er wel consistente, zij het verder volstrekte onjuiste, standpunten op nahoudt als het op de islam aankomt. De PVV kenmerkt de islam namelijk als fundamenteel anders als het christendom of het jodendom. Soms wordt hierbij aangehaald dat de islam geen Verlichting heeft doorgemaakt, wat op zich een valide argument is, maar daarover later meer. Vaker wordt er echter met een ander argument gewerkt: het grote aantal gewelddadige passages in de Koran. De islamitische profeet Mohammed wordt in veel gevallen (bijna) als een pedofiele roofridder weggezet, die bruut moordend door het Midden-Oosten trok en bovendien dit alles onderdeel maakte van de nieuwe religie die hij stichtte.

Het is waar dat zijn derde bruid Aïsja hem op zevenjarige leeftijd huwde, waarbij het huwelijk vermoedelijk op haar tiende geconsummeerd werd. Er zijn echter ook legio voorbeelden te vinden in de Bijbel van grof onrecht dat kinderen wordt aangedaan, waaronder moord, verkrachting en incest, en qua recente praktijkvoorbeelden kan de katholieke kerk er ook wel een aardig woordje over meepraten. Voor elke bloeddorstige Koranpassage die aangehaald wordt in het publieke debat kan er zeker een even schokkende Bijbelse passage geciteerd worden. Een veelgehoord tegenargument hierop is het Nieuwe Testament, dat het bloeddorstiger Oude Testament zou nuanceren. Jezus verwees echter veelvuldig naar het Oude Testament en gaf nota bene zelf aan dat hij hier niet was om de oude wetten te doen verdwijnen.

Het getuigt van nogal wat inconsequent denkwerk, of wellicht daadwerkelijke cognitieve dissonantie, om alle dubieuze of ronduit gewelddadige passages over genocide, verkrachting en slavernij in het Oude Testament af te doen als ‘teksten die men moet bekijken in de context van de tijd van schrijven’, terwijl iedere vergelijkbare Koranpassage wordt aangeroepen als bewijs van de vermeende inherente expansiedrang en bloeddorst van de islam. Is men vergeten dat in het Oude Testament Abraham bijna zijn eigen kind offerde, een daad die nauwelijks verzacht wordt door het feit dat God het belette, gezien de psychologische gevolgen die er normaalgesproken uit voort zouden komen. Er zijn diverse oproepen tot uitroeiing van anderen, er is het goedkeuren van slavernij, het prediken van minderwaardigheid van de vrouw … dit alles te vinden in die goede Bijbel.

De islam bevindt zich sowieso in een interessante positie; het is op veel vlakken ronduit tolerant te noemen in relatie tot het jodendom en het christendom. Joden en christenen worden omschreven als ‘Mensen van het Boek’, waardoor zij bepaalde privileges genieten boven ongelovigen en hun geloof in veel gevallen door de Koran prijzenswaardig geacht wordt. Dat gezegd hebbende is de Koran wel van mening dat hun opvattingen verwaterd of gecorrumpeerd zijn, waardoor islam de échte weg is. Het aangaan van vriendschappen met niet-moslims wordt ontmoedigd.

Wanneer er naar de praktijk gekeken wordt, komt het christendom er ook bepaald niet goed voor te staan. Toen de christelijke troepen in 1099 Jeruzalem bereikten als onderdeel van de Eerste Kruistocht, met als doel om christelijk bewind over de heilige stad te herstellen na de verovering door islamitische troepen vijf eeuwen eerder, volgde er een ongekend bloedbad. De geruchten over de barbaarse aard van de kruisvaarders was hen al vooruit gesneld; de joodse bevolking binnen Jeruzalem vreesde de christelijke herovering en vocht nota bene aan de islamitische zijde mee. Het mocht niet baten, de christelijke kruisvaarders trokken op 15 juli de stad binnen en richtten in een etmaal een waar bloedbad aan. Geen enkele inwoner werd gespaard in de brute moordpartij: mannen, vrouwen en kinderen; moslims, joden en oosters-orthodoxe christenen. Naar schatting hebben zestigduizend mensen het leven gelaten in deze onlusten, waaronder joden die zich in de synagogen verstopt hadden en vele moslims die zich in de Al-Aqsamoskee verscholen.

Het contrast met de verovering door de kalief Omar in 637 kon niet groter zijn. Toen zijn Arabische troepen de stad veroverden, werd hen opgedragen de plaatselijke, voornamelijk christelijke, bevolking met rust te laten en hun kerken te sparen. Het is niet uit te sluiten dat er opstootjes zijn geweest en dat er plunderingen en moorden hebben plaatsgevonden, maar de overgang naar islamitisch bewind verliep rustig. Het kalifaat deed na de verovering meer dan enkel het bouwen van de Al-Aqsamoskee. Nadat de Romeinen de joden uit de stad hadden verbannen, mochten joden nu weer terugkeren naar de stad en hun geloof uitoefenen. Onder druk van de patriarch (katholiek kerkleider) van Jeruzalem, bleef dit echter beperkt tot zeventig families. Hiermee werd echter een traditie voortgezet dat joden het in die tijd beter hadden onder islamitisch bewind dan onder christelijk bewind. De verbondenheid tussen christenen en joden – vooral vertegenwoordigd in het betrekkelijke neologisme van de ‘joods-christelijke traditie’ – is, net als de sterk verslechterde relatie tussen moslims en joden, een relatief recente ontwikkeling.

De Eerste Kruistocht was een van de eerste grote militaire operaties van het christelijke Westen richting het islamitische Midden-Oosten. Er zouden nog vele kruistochten volgen, wisselend van aard en mate van bloedvergiet. De uitspraken van Machiel de Graaf (lijsttrekker PVV Eerste Kamer), waarin hij aangeeft dat het christendom ‘duizend treden hoger’ staat dan de islam, zijn bepaald niet te verenigen met de geschiedenis op grotere schaal dan enkel de laatste jaren. En ook sindsdien heeft het Westen zich meermaals met het Midden-Oosten bemoeid.

Natuurlijk is een en ander tweerichtingsverkeer: de islamitische expansie in Spanje en in de Balkan is een voorbeeld van bewegingen in de andere richting. Deze conflicten hadden echter in veel grotere mate een militair karakter; een gebied kwam onder een ander bestuur. In de praktijk had dit wel gevolgen voor de plaatselijke bevolking, soms werd een religie opgedrongen. Tot een groot bloedvergiet van onschuldig bloed kwam het echter niet.

Uiteraard is er nog de heilige oorlog tussen ‘de moslims’ en ‘het Westen’, waarvan de welbekende bloedige terroristische daden in onder meer de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en India het meest prominente uitvloeisel zijn. Het is echter nuttig om eens te kijken naar of ‘het Westen’ iets gedaan heeft dat de woede van ‘de moslims’ heeft uitgelokt. Wanneer er gekeken wordt naar inmenging van het Westen in het Midden-Oosten, dan is er sinds de Eerste Kruistocht zeer veel gebeurd. Van de mandaten die onder meer het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk in het Midden-Oosten hadden tot de recentere oorlogen in Afghanistan en Irak.

In veel gebieden waar de Europese machten het voor het zeggen hadden, zijn er beslissingen genomen die lang niet altijd goed uitpakten voor het islamitische deel van de bevolking. Zo heeft de splitsing van India en Pakistan tot gevolg gehad dat een moslimminderheid in India ineens een veel kleinere minderheid werd en er een verder islamitische staat als buurland kwam, zonder dat het conflict over de grensstreek Kasjmier uitgesproken was. Nu leven beide landen, overigens beide beschikkend over kernwapens, op gespannen voet en zijn er periodes van geweld tussen hindoes en moslims, zoals bij de aanslagen in Mumbai en de onlusten in Gujarat.

Dan is er nog de heikele kwestie Israel, waarbij zowel Arabieren als Joden aanspraak menen te kunnen maken op hetzelfde grondgebied. Dit is mede ontstaan door de Britse politiek, waarbij men enerzijds de Arabieren nodig had in de oorlog en men anderzijds de Joden niet voor het hoofd wilden stoten. Na het uitroepen van de staat Israël is deze staat meermaals gesteund, al dan niet direct, door de Verenigde Staten. Dit heeft geleid tot een situatie waarin Israël aanzienlijk sterker is dan de Arabische buurlanden, wat natuurlijk kwaad bloed zet bij de Arabische landen. Voorts heeft Israel in de Verenigde Staten een trouwe partner die zich steevast bij vrijwel elke VN-resolutie over de Israëlkwestie aan de Israëlische zijde schaart.

Tot slot is er nog het grote aantal dictatoren en regimes dat dankzij Westerse inmenging aan de macht gekomen is of in staat bleef die macht te handhaven. Er zijn legio voorbeelden te noemen van de Westerse wereld die door wapenleveranties of directer door het ondersteunen van coups een regime ondersteunde dat goed was voor de Westerse belangen. Dit zijn de regimes die door de Westerse wereld enige tijd later hardhandig ten val gebracht worden of die, zoals de laatste weken steeds meer voor lijkt te komen, door de eigen bevolking gedwongen wordt om de macht naast zich neer te leggen.

Het is in dat licht bijna begrijpelijk te noemen dat sommige moslims het idee hebben zich in een heilige oorlog te bevinden, zeker als een Amerikaans president aangeeft dat God hem inspireerde om Afghanistan binnen te vallen. Olie op het vuur. Een belangrijke rol is hier ook weggelegd voor een belangrijk principe uit de islam: van een wereldwijd verwantschap tussen moslims. Het geloof ontstijgt volgens de eigen teksten landsgrenzen en volkeren en verbindt iedereen in een wereldwijde moslimgemeenschap. Een actie gericht tegen moslimbroeders vele duizenden kilometers verderop kan lokaal onrust en verontwaardiging veroorzaken. Dit maakt het escaleren van een relatief eenvoudig conflict tot een conflict dat door leiders geprofileerd wordt als een heilige oorlog aanzienlijk gemakkelijker.

Een andere veel gehoorde klacht is dat de islam nooit een fase van verlichting heeft doorgemaakt, zoals West-Europa wel de Verlichting kende. Het is inderdaad een legitieme constatering dat veel van de landen in het Midden-Oosten er bij tijd en wijle – vanuit het Westerse oogpunt – nogal onverlichte standpunten en maatregelen op nahouden. Deze landen zijn doorgaans ook nog eens islamitisch, maar bestaat er daadwerkelijk een verband tussen deze ‘onverlichtheid’ en het feit dat deze landen islamitisch zijn? Het antwoord van de PVV laat zich al raden.

De notie dat het gebrek aan een islamitische fase van Verlichting stamt uit de islam zelf is gelieerd aan de veronderstelling dat het christendom, of breder de joods-christelijke traditie, ten grondslag lag aan de Verlichting. De Verlichting wordt daarmee min of meer gezien als een verdienste van het christendom. Is dit terecht of is annexeert het christendom hiermee een bredere beweging die niet voortkwam uit het christendom? Hoewel religie, cultuur en maatschappelijke ontwikkeling historisch vaak sterk verweven zijn, is het standpunt dat de Verlichting eerder ondanks – en dus niet dankzij – het christendom plaatsgevonden heeft, goed te verdedigen.

Het christendom heeft zeker bijgedragen aan het scheppen van de omstandigheden, zij het vooral onbedoeld en indirect. Waar in de islamitische wereld religie vaak opgeslokt werd door de staat en er sterke banden bestonden in beide richtingen, bestond er in Europa lange tijd een aparte balans tussen de kerkelijk leiders in Rome en de wereldlijk leiders in de vorm van de vorsten van de diverse Europese staten – met als logische uitzondering de Kerkelijke Staat, waar kerkelijk leider en wereldlijk leider dezelfde was. Dit vormt het belangrijkste verschil, omdat hieruit diverse ontwikkelingen voortvloeiden die uiteindelijk leidden tot de Verlichting.

De Verlichting ontsprong aan een breed scala aan sociale ontwikkelingen, waaronder de diverse conflicten tussen machtige Europese vorsten en de katholieke kerk en de frictie binnen het christendom die uiteindelijk tot uiting kwam in de Reformatie. Het is echter onjuist om te stellen dat dit de enige belangrijke impulsen waren richting de Verlichting. Minstens zo belangrijk, of zelfs belangrijker nog, is de beginnende opkomst van de bourgeoisie. De bestaande machtsverhouding, waarbij macht vooral bij de adel en de clerus lag, werd steeds slechter houdbaar. Daarnaast was er ook veel nieuwe kennis beschikbaar, waar de bourgeoisie door de boekdrukkunst ook toegang toe kreeg. Denk hierbij aan de ontdekkingsreizen en de vele nieuwe en totaal andere culturen die daarmee ontdekt werden.

Het valt te betwijfelen of het christendom zelf wel een betere voedingsbodem voor dergelijk verlicht denken is dan de islam. Het is bekend dat islamitische wetenschappers zeer bedreven waren in zowel het behouden en vertalen van oude Griekse en Perzische geschriften als het doen van eigen, origineel onderzoek. De eerste traditie werd door Rhazes uit Perzië, een zeer invloedrijk arts, filosoof en wetenschapper, al verwoord toen hij zich meermaals negatief uitliet over dogmatisch denken en stelde dat de werken van de Griekse filosofen meer waarde hadden dan welk heilig geschrift dan ook. Hij stelde verder dat iedereen die zich ooit als profeet heeft geopenbaard in het slechtste geval een misleidende bedrieger was en in het beste geval psychische problemen had. Een dergelijke gepubliceerde opmerking in hetzelfde tijdperk, eind negende en begin tiende eeuw, zou een Europeaan waarschijnlijk duur komen te staan. De hogere tolerantie van het christendom in vergelijking met de islam is dus op zijn minst twijfelachtig. Deze opmerkingen van Rhazes vonden plaats zes eeuwen voordat Giordano Bruno leven verbrand werd voor de ‘verkeerde’ opvatting dat het heelal oneindig is en dat hij het openlijk oneens was met een aantal fundamentele punten van de katholieke leer, waaronder transsubstantiatie en de maagdelijkheid van Maria.

Enkele jaren nadat Bruno veroordeeld werd voor het vasthouden aan zijn wetenschappelijke en theologische opvattingen, heerste de islamitische keizer Akbar de Grote over het immense Mogoelrijk, dat toen vrijwel geheel India en een aantal buurlanden omvatte. Zijn persoonlijke instelling plaats rede boven religie en hoewel het begin van zijn heerschappij gepaard ging met een grote intolerantie tegen voornamelijk hindoes, werden de jaren erna gekenmerkt door een ongeëvenaarde mate van tolerantie, openheid en publiek debat. Vooraanstaande leden van allerlei religies, waaronder de islam, het hindoeïsme, het sikhisme, het jainisme, het jodendom en jezuïeten uit Portugal, gingen met elkaar in debat, waarbij ook de atheïsten deelnamen.

De protestantse christenen waren overigens al weinig verlichter. De Spaanse wis- en sterrenkundige en anatoom Michael Servetus werd door Johannes Calvijn anno 1511 in Geneve veroordeeld tot de brandstapel voor onder meer verkeerde opvattingen over het menselijk lichaam, doch was de hoofdreden een theologisch verschil tussen Servetus en Calvijn en een persoonlijke vete die daaruit voortkwam. Een van de gewraakte publicaties van Servetus bespreekt de kleine bloedsomloop, die overigens al drie eeuwen eerder beschreven was door de moslimgeleerde Ibn Nafis. Het ‘eigen denken’ en ‘kritisch denken’ waarvoor de Reformatie geroemd is, strekte dan ook weinig verder dan het lezen van een Bijbel in de eigen taal en het afwijken van de rooms-katholieke doctrines.

Ondanks al deze geestelijke vrijheid in de islamitische gebieden is er niet een vergelijkbaar proces als de Verlichting ontstaan. Dit is echter niet zozeer een probleem van de islam, maar de landen waar deze religie dominant was. Door een groot aantal maatschappelijke verschillen tussen het Westen en het Midden-Oosten was er in het Westen meer aanleiding tot de Verlichting, met een betere voedingsbodem. Maar misschien is wat we nu zien het begin van wat uiteindelijk een vergelijkbare ontwikkeling blijkt te zijn. Dankzij het internet en sociale netwerken in het bijzonder, is het veel gemakkelijker om geïnformeerd te blijven over ontwikkelingen in het buitenland en wordt kennis veel toegankelijker. Het internet kan in dit proces mogelijk dezelfde rol vertolken die de voortschrijdende boekdrukkunst had in de Europese Verlichting. Daarom sloten de autoriteiten in paniek het internet deels of in het geheel af, om precies dezelfde reden als de internetcensuur in China. Het internet kan als geen ander als katalysator dienen in dit soort sociale processen, zeker als de traditionele media het door overheidsinmenging en censuur af laten weten.

Of de recente ontwikkelingen nu bestendig blijken te zijn is of slechts een korte uitbarsting van protest naar aanleiding van onvrede, het toont zeker dat de islam en moslims doorgaans lang niet zo haaks staan op onze ‘Westerse waarden’. Het is uitermate onzinnig en destructief om groepen uit te sluiten op basis van zogenaamde ‘andere waarden’, terwijl dit in de praktijk lang niet altijd het geval blijkt te zijn. Verder is het zeer kwalijk om een soort grove rangschikking te maken van waarden, al dan niet in de vorm van het plaatsen van de ‘joods-christelijke traditie’ boven de ‘islamitische ideologie’. Het levert misschien nuttige oneliners op, maar de uitwerking is ronduit onproductief en pertinent onwaar. De waarden die zo gekoesterd worden en het meest fundamenteel zijn aan ons stelsel van normen en waarden, zijn basale menselijke waarden, aangevuld met nieuwere waarden uit de tijd van de Verlichting en recenter de ontzuiling en individualisering.

Tot slot nog een zeer klein nawoord. Het is niet ondenkbaar dat sommigen de onjuiste conclusie zullen trekken dat deze tekst veelvuldig het christendom aanvalt. Het is geenszins op die wijze bedoeld, het is een verdediging van de islam. Het doel is dan ook om te illustreren dat het onjuist en onredelijk is om de ene stroming boven de andere te plaatsen, al dan niet met kwalificaties als ‘duizend treden hoger’. Als allerlaatste beken ik dat het totale schrijfsel aanzienlijk minder coherent is dan oorspronkelijk de bedoeling. Hoewel er een rode draad aanwezig is, is de opbouw bij tijd en wijle ietwat matig. Gezien de huidige lengte van dit alles heb ik besloten om hier in te berusten.